Matryca dowodowa obserwatora opozycyjnego
Zasada
Obserwator nie zapisuje jedynie „co się wydarzyło”. Rozdziela obserwację od interpretacji i przypisuje każdemu wnioskowi poziom pewności. Arkusz powinien pozwolić osobie nieobecnej podczas ćwiczenia odtworzyć podstawę oceny.
A. Chronologia
| Czas/runda | Mówca | Adresat | Dokładna lub możliwie wierna wypowiedź | Reakcja | Dokument/artefakt |
|---|---|---|---|---|---|
B. Elementy decyzji
Dla każdej istotnej dyspozycji należy ustalić:
- Autorstwo: kto pierwszy sformułował pomysł?
- Upoważnienie: kto miał kompetencję formalną, a kto faktyczną?
- Treść: co dokładnie nakazano, zasugerowano albo pozostawiono do domysłu?
- Adresat: kto miał przełożyć cel na działanie?
- Wiedza: jakie informacje posiadała każda osoba w chwili decyzji?
- Przewidywalność: jakie następstwa były rozsądnie przewidywalne?
- Możliwość kontroli: kto mógł zmienić, zatrzymać albo skorygować proces?
- Zaniechanie: kto nie zareagował mimo wiedzy i kompetencji?
- Skutek: jaki rezultat został przewidziany w scenariuszu, a jaki rzeczywiście wywołała rozmowa?
- Kontrfaktyczność: co prawdopodobnie stałoby się bez danej decyzji lub zaniechania?
C. Klasyfikacja materiału
| Element | Obciążający | Odciążający | Niejednoznaczny | Dlaczego? |
|---|---|---|---|---|
| Wyraźny rozkaz | ||||
| Użycie eufemizmu | ||||
| Ostrzeżenie o ryzyku | ||||
| Brak reakcji na ostrzeżenie | ||||
| Próba ustanowienia kontroli | ||||
| Nagroda po przewidywalnym nadużyciu | ||||
| Korekta albo cofnięcie decyzji |
D. Mapa odpowiedzialności
Dla każdej osoby obserwator wystawia osobne, tymczasowe oceny:
- zamiar bezpośredni: 0–4;
- akceptacja ryzyka: 0–4;
- wiedza faktyczna: 0–4;
- powinność wiedzy wynikająca z funkcji: 0–4;
- efektywna kontrola nad podwładnym: 0–4;
- realna możliwość zapobieżenia: 0–4;
- działania zapobiegawcze: 0–4;
- działania korygujące: 0–4.
Każdej liczbie musi towarzyszyć jednozdaniowa podstawa. Liczba bez cytatu, zachowania albo dokumentu nie jest oceną dowodową.
E. Język jako dowód
Obserwator zaznacza wystąpienia:
- strony biernej: „zostało zrobione”;
- bezosobowego obowiązku: „trzeba”, „należy”;
- antycypacji: „wiecie, czego oczekuję”;
- eufemizmu: neutralna nazwa dla dotkliwej ingerencji;
- kwantyfikatora nieokreślonego: „wszyscy wiedzą”, „każdy rozumie”;
- odwrócenia sprawstwa: przedstawienie własnej decyzji jako wymuszonej przez ofiarę lub sytuację;
- rozproszenia: „to decyzja zespołu”, gdy nie odnotowano głosowania;
- presji lojalnościowej: utożsamienie pytania z nielojalnością;
- celowej niepisemności: sprzeciw wobec protokołowania bez podania funkcjonalnej przyczyny.
Sam eufemizm nie dowodzi zamiaru. Znaczenie uzyskuje dopiero w zestawieniu ze wzorcem skutków, ostrzeżeniami, reakcją przełożonych i powtarzalnością.
F. Raport końcowy obserwatora
Raport ma zawierać:
- chronologię nie dłuższą niż jedna strona;
- tabelę najważniejszych pięciu elementów dowodowych;
- dwie konkurencyjne interpretacje;
- materiał odciążający dla każdej osoby;
- luki dowodowe i pytania wymagające dalszego badania;
- jeden wniosek o odpowiedzialności organizacyjnej;
- jeden wniosek o odpowiedzialności indywidualnej, sformułowany warunkowo;
- minimalny środek zabezpieczający, który mógł przerwać proces.
Obserwator nie sporządza jeszcze formalnego aktu oskarżenia. Jego zadaniem jest zbudowanie rzetelnej podstawy, z której taki akt mógłby albo nie mógłby wyniknąć.